Δημήτρης Καράμπελας: το δοκίμιο ως πνευματικό άνοιγμα

Τον Καράμπελα τον πρωτογνώρισα το 2003, μέσα από το θαυμάσιο δοκίμιό του «Διονύσης Σαββόπουλος» (εκδ. Μεταίχμιο) — την πρώτη εκτεταμένη μελέτη για το μορφικό, πνευματικό και ποιητικό σύμπαν του εμβληματικού δημιουργού, όπου ο Καράμπελας επανατοποθετούσε το έργο του στον σύγχρονο ελληνικό πνευματικό κάδρο, εξετάζοντας τη σχέση του με την παράδοση, τη δυτική τραγουδοποιία, την Αριστερά και την ποιητική του κενού.

Από τότε μου έγινε σαφές πως πρόκειται για μια ξεχωριστή περίπτωση σκεπτόμενου ανθρώπου — και εξίσου ξεχωριστού ύφους γραφής.

Στο Πνεύμα και το Τέρας μάς παραδίδει «μια ελεγεία για τη σιωπηλή θλίψη που κουβαλούν, χωρίς να το ξέρουν, τα έργα του πολιτισμού» γύρω του. «Για την αντοχή τους και την απελπισία τους» (σελ. 147).

Αυτό ακριβώς είναι το σπάνιο μέγεθος του δοκιμιακού του λόγου: δεν καταγράφει γνώμες ούτε παραθέτει εύκολες ή προφανείς ιδεολογικές θέσεις. Δεν γράφει για να σημειώνει κανείς στο περιθώριο «εδώ συμφωνώ» ή «εδώ διαφωνώ». Η δοκιμιογραφία του λειτουργεί αλλιώς.

Ο Καράμπελας δεν εκφράζει απλώς «απόψεις». Δοκιμιογραφεί με την ουσιαστική έννοια του όρου: ανοίγει ένα παράθυρο που μόνο ο ίδιος φαίνεται να διακρίνει και καλεί τον αναγνώστη να σταθεί μπροστά του.

Και τότε το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν συμφωνείς μαζί του.

Είναι: τι βλέπεις εσύ μέσα από αυτό το παράθυρο;

Δημοσίευση αφιερωματικού τόμου για τη γλωσσική ετερότητα και την εκπαίδευση

Κυκλοφόρησε πρόσφατα από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου ο αφιερωματικός τόμος με τίτλο «Γλωσσική ετερότητα και εκπαίδευση: Τιμώντας την Ελένη Σκούρτου» (2026), ο οποίος αποτελεί μια σημαντική συλλογική επιστημονική εργασία αφιερωμένη στο έργο και την προσφορά της Ομότιμης Καθηγήτριας Ελένης Σκούρτου.

Ο τόμος συγκεντρώνει πλήθος μελετών που κινούνται στους άξονες της διγλωσσίας, της διαγλωσσικότητας, του γραμματισμού και της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Μέσα από μια πολυφωνία προσεγγίσεων, αναδεικνύεται η γλώσσα όχι ως απλό εργαλείο επικοινωνίας, αλλά ως δυναμικό πεδίο κοινωνικής πρακτικής και μετασχηματισμού.

Στο πλαίσιο αυτό, συμμετέχω με το άρθρο:
«Οριζόντια δίκτυα μάθησης και δημιουργικός γραμματισμός: Οι Παιδαγωγικές Συναντήσεις της Ελένης Σκούρτου με τα “Ουρανοποιηματάκια” (2010–2023)»,
στο οποίο εξετάζεται η εμπειρία των Παιδαγωγικών Συναντήσεων ως ενός ανοικτού, συνεργατικού και δημιουργικού περιβάλλοντος μάθησης. Η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία των οριζόντιων δικτύων, της συνδημιουργίας και της σύνδεσης της ακαδημαϊκής γνώσης με την εκπαιδευτική πράξη και την τοπική κοινωνία.

Ο τόμος αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στον σύγχρονο επιστημονικό διάλογο για την εκπαίδευση, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά ζητήματα συμπερίληψης, πολυγλωσσίας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

🔗 Περισσότερες πληροφορίες για την έκδοση:
https://ergastirioglossologias.pre.aegean.gr/%ce%b5%cf%80%ce%b9%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%af%ce%b1/

🔗 Δείτε και κατεβάστε τον τόμο:
https://hellanicus.lib.aegean.gr/items/0985abdc-09b9-461d-befd-1e07b8170b8c

Η έκδοση αυτή ευελπιστεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για περαιτέρω επιστημονικό στοχασμό και γόνιμο διάλογο γύρω από τον ρόλο της γλώσσας και της εκπαίδευσης σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία.

Αναλόγιο κειμένων από την έκθεση «Αναζήτηση Θησαυρών»

Με αφορμή την ολοκλήρωση της έκθεσης «Αναζήτηση Θησαυρών» της εικαστικού Ιάνθης Αγγελίογλου, που παρουσιάστηκε σε επιμέλεια της Πόλυς Χατζημάρκου στο Κατάλυμα της Γαλλίας στη Ρόδο (16/10–1/11/2025), ετοιμάσαμε ένα ιδιαίτερο Βίντεο-αναλόγιο κειμένων.

Το αναλόγιο συγκεντρώνει κείμενα που συνομιλούν με τα έργα της έκθεσης, δημιουργώντας έναν πολυφωνικό διάλογο ανάμεσα στον λόγο και την εικαστική έκφραση.

📚 Τα κείμενα προέρχονται από το ηλεκτρονικό βιβλίο «Κυτταρογραφίες» (ISBN 978-618-87928-1-4), που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2025 από το Εργαστήριο δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής «Το Κοχύλι».

Στο βίντεο παρουσιάζονται:

🔹 Έργο Α’ – Ιάνθη Αγγελίογλου, Σύνολο Ι / Συμβάν Ι, ΙΙ, ΙΙΙ (2017)
Κείμενα:
Έφη Ζάχου – «Το ζην»
Ιωάννα Παπανικολάου – «Ταξίδι»
Κέλλυ Ευθυμιάδου – «Τρεις στιγμές πλάνης»
Πάνος Δρακόπουλος – «Η κυτταροφωλιά του Αχιλλέα»
Αναστασία Ζέππου – «Κύτταρα»

🔹 Έργο Β’ – Ιάνθη Αγγελίογλου, Ύδατα (2023)
Κείμενα:
Δημήτρης Λαδικός – «Η σημειωτική του εαυτού»
Ευαγγελία Παυλούς – «Το φως»
Έφη Γιαννιού – «Ύδατα»
Ελένη Κυρμουζούδη – «Συνειδητότητα»
Σοφία Κισκίνη – «Λάμψεις φωτός»

🔹 Έργο Γ’ – Ιάνθη Αγγελίογλου, Σύνολο ΙΙ / Συμβάν Ι, ΙΙ, ΙΙΙ (2017)
Κείμενο:
Δέσποινα Αρβανιτάκη – «Σύνθεση νο. 1997»

🎨 Εικαστικά έργα: Ιάνθη Αγγελίογλου
🎥 Εικονοληψία: Μίκος Μανωλάκης
🎼 Μουσική: Πάνος Δρακόπουλος

Η παραγωγή πραγματοποιήθηκε από το Εργαστήριο δημιουργικής ανάγνωσης και γραφής «Το Κοχύλι» (Ρόδος, 2025).

Η όλη συνεργασία είναι αφιερωμένη στα παιδιά μας.

👉 Δείτε το βίντεο εδώ:
https://www.youtube.com/watch?v=faLeW_h8Qr0

Ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία: ο Καποδίστριας πέρα από τα στερεότυπα

«Το Εικοσιένα. Έχουμε ως τώρα την ιστορία του; 

Φοβάμαι πως όχι. Τη μυθολογία του; Φοβάμαι πως ναι.»
— Κωστής Παλαμάς

 

Ήδη από τα χρόνια του Παλαμά, φαίνεται πως μας ενδιέφερε περισσότερο η μυθολογία του 1821 παρά η ουσιαστική εξιστόρησή του. Η τάση αυτή δεν έχει εκλείψει· αντίθετα, επιβιώνει μέχρι σήμερα, παρά τον πλούτο και την ποιότητα των ιστορικών έργων που έχουν στο μεταξύ παραχθεί. Συχνά προτιμούμε τις απλουστεύσεις και τα διπολικά σχήματα από τη σύνθετη και, ενίοτε, άβολη ιστορική αλήθεια.

Ίσως αυτό να αποτελεί και το βασικό πρόβλημα της πρόσφατης κινηματογραφικής προσέγγισης του Γιάννη Σμαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια: την αναπαραγωγή ενός μανιχαϊστικού σχήματος, όπου ο «καλός» Καποδίστριας αντιπαρατίθεται σε «κακούς» αντιπάλους. Ένα τέτοιο σχήμα μπορεί να είναι δραματουργικά εύπεπτο, αλλά ιστορικά φτωχό και αποπροσανατολιστικό.

Προσωπικά, επέλεξα συνειδητά να μην παρακολουθήσω τη συγκεκριμένη ταινία, τόσο λόγω αυτών των ενστάσεων όσο και εξαιτίας της απογοητευτικής εμπειρίας από την προηγούμενη δουλειά του σκηνοθέτη για τον Νίκο Καζαντζάκη. Αντίθετα, στράφηκα στη μελέτη και βρήκα πραγματική απόλαυση στην εκτενή μονογραφία του Χρήστου Λούκου, Ιωάννης Καποδίστριας: μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας (εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2η ανατύπωση, 2025, σελ. 544). Πρόκειται για ένα έργο υψηλής γλωσσικής αισθητικής και αυστηρής τεκμηρίωσης, που φωτίζει τον Καποδίστρια όχι ως σύμβολο, αλλά ως ιστορική προσωπικότητα μέσα στις αντιφάσεις της εποχής του.

Με αφορμή την εθνική μας επέτειο, εκτιμώ ότι αξίζει να στραφούμε σε τέτοια έργα. Η ιστορική γνώση δεν προσφέρει απλώς πληροφορίες· καλλιεργεί αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε ιστορικό εγγραμματισμό: την ικανότητα να διαβάζουμε κριτικά το παρελθόν, να αναγνωρίζουμε τις αποχρώσεις και να αποφεύγουμε τις εύκολες ταυτίσεις. Ένας τέτοιος εγγραμματισμός μπορεί να μετασχηματίσει και τον δημόσιο βίο μας, καθιστώντας τον λιγότερο οπαδικό και πιο ουσιαστικά κριτικό. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η οξυδέρκεια στην κατανόηση των μεταβολών του παρόντος δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά συλλογικό κεκτημένο.

Σε αυτή την κατεύθυνση, η συμβολή της νεότερης γενιάς ιστορικών είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μεθοδικά και επίμονα, επιχειρούν να φέρουν στο φως παραμελημένες ή «σιδερωμένες» πτυχές της ελληνικής ιστορίας, διευρύνοντας το πεδίο της κατανόησής μας πέρα από τα καθιερωμένα σχήματα. Στο ίδιο πνεύμα εντάσσεται και ένα ακόμη έργο του Λούκου, Μια σύντομη ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης (εκδ. Θεμέλιο, 2022), όπου, μεταξύ άλλων, αναδεικνύονται πλευρές όπως η ιστορία των ηθών της ελληνικής κοινωνίας της εποχής — στοιχεία που σπανίως βρίσκουν θέση στις παραδοσιακές αφηγήσεις.

Δεν είναι άσχετο ότι ένας τέτοιος προβληματισμός αποκτά ιδιαίτερο βάρος και για έναν τόπο όπως η Ρόδος. Ένα νησί με μακρά και πολυστρωματική ιστορία, όπου διαφορετικές εποχές και πολιτισμικές επιρροές συνυπάρχουν ακόμη στο τοπίο και τη μνήμη, δεν προσφέρεται για απλουστεύσεις. Αντίθετα, απαιτεί ακριβώς αυτό το βλέμμα της ιστορικής εγρήγορσης και της κριτικής κατανόησης. Η σχέση των τοπικών κοινωνιών με το παρελθόν τους μπορεί να αποτελέσει πεδίο ουσιαστικής παιδείας, πέρα από εορταστικές ρητορείες και σχηματικές αφηγήσεις.

Διότι η εθνική αυτογνωσία δεν συγγενεύει με τους μύθους που μας κολακεύουν, αλλά με την επίπονη κατανόηση μιας πραγματικότητας πιο σύνθετης, πιο αντιφατικής — και γι’ αυτό, βαθύτερα αληθινής.