Φωτ. Φίλιππος Φιλίππου
Σκέψεις για την αποδοχή, την καινοτομία και την ελευθερία
Η ανταπόκριση του κοινού δεν υπήρξε ποτέ ασφαλές τεκμήριο της αξίας ενός καλλιτέχνη. Άλλωστε, η ανταπόκριση είναι από τη φύση της ένα ρευστό μέγεθος: επηρεάζεται από συγκυρίες, κυρίαρχες αισθητικές, κοινωνικές συνθήκες, ακόμη και από την ανάγκη κάθε εποχής να αναγνωρίσει —ή να απορρίψει— κάτι που την υπερβαίνει.
Στην τελευταία φάση της ζωής του ο Μότσαρτ δεν απολάμβανε επαίνους για τα έργα του, ούτε έβρισκε χρηματοδότες. Αντίστοιχα, είναι γνωστή η απροθυμία των συγχρόνων του Βαν Γκογκ να συνδεθούν με τους πίνακές του. Τι σήμαινε αυτό; Ότι τους έλειπε η ιδιοφυία; Ότι υστερούσαν σε δύναμη, βάθος ή σημασία; Οι επόμενες γενιές αποφάνθηκαν αλλιώς — και μάλιστα με τρόπο σχεδόν αδιαμφισβήτητο.
Πότε, όμως, μια απόφανση είναι δίκαιη και πότε άδικη; Ποιος αποφασίζει και με ποια κριτήρια; Το ζήτημα είναι σύνθετο και γι’ αυτό διερευνάται διαρκώς — και θα συνεχίσει να διερευνάται ακόμη κι αν εμφανιστούν αλγόριθμοι που θα επιχειρήσουν να το «κλείσουν», να το ποσοτικοποιήσουν, να το κατατάξουν.
Για κάποιους ανθρώπους, η οικειότητα είναι το πρώτο που αναζητούν σε ένα έργο τέχνης: θέλουν να ταυτιστούν μαζί του, να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους, να νιώσουν ότι «τους μιλά». Για άλλους, αντίθετα, η καινοτομία έχει μεγαλύτερη βαρύτητα: εκείνο που διαρρηγνύει τις προσδοκίες, που δεν επιβεβαιώνει όσα ήδη γνωρίζουμε, που μας μετακινεί από το ασφαλές.
Δεν υπάρχει λανθασμένη προσέγγιση. Και οι δύο αυτοί δρόμοι επανεμφανίζονται διαρκώς στην ιστορία της τέχνης — και συχνά συνυπάρχουν, σε δημιουργική ένταση.
Προσωπικά, με γοητεύει περισσότερο ο δεύτερος. Η τέχνη που δεν μας καθησυχάζει, αλλά μας αποκαλύπτει. Που μας οδηγεί στο ανεξερεύνητο. Που δεν ταυτίζεται με τις προβλέψεις μας για το τι θα ακολουθήσει — και γι’ αυτό ακριβώς μας αναζωογονεί.
Αυτό το βίωμα το αισθάνθηκα πρόσφατα, σε σημεία μιας παράστασης-αφιερώματος στη μουσική του Χανς Ζίμμερ. Καθώς άκουγα, έπλαθα νοητά αυτό που περίμενα να ακολουθήσει· και σχεδόν κάθε φορά, η παρτιτούρα του Γερμανού συνθέτη επέλεγε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Τι υπέροχο. Τι εκστατικό!
Ίσως εδώ βρίσκεται και μια χρήσιμη σκέψη για τον πολιτισμό του τόπου μας. Η Ρόδος κουβαλά μια βαριά πολιτισμική κληρονομιά — στρώματα ιστορίας, μνήμης και αισθητικής που εύκολα μπορούν να μετατραπούν σε ασφαλές καταφύγιο. Όμως ο πολιτισμός δεν είναι μόνο διατήρηση· είναι και ρίσκο. Δεν είναι μόνο αναπαραγωγή του γνώριμου· είναι και τόλμη να ακουστεί το διαφορετικό, το μη αναμενόμενο, ακόμη κι αν αρχικά δεν βρίσκει καθολική ανταπόκριση.
Συχνά φλυαρούμε —σύμφωνα με τον κομφορμισμό της εποχής— για το άνοιγμα στη διαφορετικότητα. Σπάνια, όμως, το εννοούμε πραγματικά. Τη δεχόμαστε μόνο όταν δεν μας ταράζει, μόνο όταν χωρά στα ήδη γνωστά μας σχήματα.
Κι όμως, στο διαφορετικό κρύβεται το αληθινό άνοιγμα. Το πέταγμα. Το επόμενο νεύμα της ελευθερίας — και, γι’ αυτό, το επόμενο ανθηρό βήμα του πολιτισμού μας.
1η δημοσίευση: Εφημ. Ροδιακή
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου