Η δύναμη της ήττας και το ηθικό της αποτύπωμα

Αφιερωμένο στον γιο μου, Οδυσσέα και στους συνομηλίκους του

Ένα από τα βιβλία που απόλαυσα μέσα στο 2025 ήταν «Η δύναμη της ήττας» του Μπάνε Πρέλιεβιτς (εκδ. mvpublications, 2023, σελ. 280). Ένα βιβλίο γραμμένο από έναν άνθρωπο που, ως έφηβος και νέος, θαύμαζα για πολλούς αγωνιστικούς λόγους. Όχι μόνο για το ταλέντο ή τις διακρίσεις του, αλλά για τη στάση του απέναντι στο παιχνίδι και, τελικά, απέναντι στη ζωή.

Δεν πρόκειται απλώς για μια αθλητική αυτοβιογραφία. Είναι το απόσταγμα μιας διαδρομής ζωής. Ένα κείμενο που ξεφεύγει συνειδητά από τα όρια του ορθογώνιου παραλληλόγραμμου που ονομάζουμε τερέν και μεταφέρεται εκεί όπου η νίκη και η ήττα αποκτούν υπαρξιακό βάθος. Ο Πρέλιεβιτς δεν ενδιαφέρεται να εξιδανικεύσει τον εαυτό του· ενδιαφέρεται πρωτίστως να τον κατανοήσει. Και αυτή η επιλογή δεν είναι αυτονόητη. Απαιτεί ειλικρίνεια, θάρρος και μια βαθιά αποδοχή της ανθρώπινης ατέλειας.

Η αθλητική ζωή, όταν βιώνεται με επίγνωση, λειτουργεί ως σχολείο αξιών. Μαθαίνει κανείς την πειθαρχία, την επιμονή, τη συνεργασία, αλλά κυρίως τη σχέση με το όριο. Στον αθλητισμό, το όριο δεν είναι θεωρητικό· είναι σωματικό, ψυχικό, καθημερινό. Η ήττα έρχεται αναπόφευκτα και δεν αφήνει περιθώρια υπεκφυγών. Σε αναγκάζει είτε να ωριμάσεις είτε να σκληρύνεις άσκοπα.

Αυτό το φάσμα εμπειριών το συναντά κανείς και σε άλλα ανάλογα βιβλία μεγάλων αθλητών. Το είχα εντοπίσει και στο περσινό «Τρωτός – Άτρωτος» του Παναγιώτη Γιαννάκη (σε συνεργασία με τον Παντελή Βλαχόπουλο, εκδ. Διόπτρα, 2024, σελ. 472). Κοινός παρονομαστής; Οι άνθρωποι αυτοί, μέσα από τη διαδρομή τους, έμαθαν. Έμαθαν να χάνουν χωρίς να συντρίβονται, να αμφιβάλλουν χωρίς να παραλύουν, να αναλαμβάνουν ευθύνη χωρίς να αυτομαστιγώνονται. Και, τελικά, έμαθαν να κοιτάζουν τον εαυτό τους χωρίς πανοπλία.

Μπορεί άραγε να ειπωθεί το ίδιο για τα απομνημονεύματα, λόγου χάριν, Ελλήνων πολιτικών; Εκεί, συχνά, το ΕΓΩ παραμένει θωρακισμένο, αυτάρεσκο, απρόθυμο να αναγνωρίσει την τρωτή του πλευρά. Οι επιλογές παρουσιάζονται ως μονόδρομοι, τα λάθη σπανίως κατονομάζονται και η ευθύνη διαχέεται σε απρόσωπες συνθήκες.

Μπορεί άραγε να ειπωθεί το ίδιο για τα απομνημονεύματα, λόγου χάριν, Ελλήνων πολιτικών; Εκεί, συχνά, το ΕΓΩ παραμένει θωρακισμένο, αυτάρεσκο, απρόθυμο να αναγνωρίσει την τρωτή του πλευρά. Οι επιλογές παρουσιάζονται ως μονόδρομοι, τα λάθη σπανίως κατονομάζονται και η ευθύνη διαχέεται σε απρόσωπες συνθήκες.

Έτσι διαμορφώνονται δύο διαφορετικοί ανθρωπότυποι: από τη μία, το Εγώ που σηκώθηκε, έπεσε, ξανασηκώθηκε και ξαναέπεσε αμέτρητες φορές, μαθαίνοντας σε κάθε κύκλο· από την άλλη, ένα ΕΓΩ που δεν μαθαίνει, γιατί δεν αμφισβητεί ποτέ εις βάθος τον εαυτό του.

Το ζήτημα δεν είναι φιλολογικό. Είναι βαθιά παιδαγωγικό. Το ηθικό αποτύπωμα που αφήνουμε στη νέα γενιά εξαρτάται από τα πρότυπα που προβάλλουμε. Αν διδάσκουμε ότι η ήττα είναι ντροπή, θα γεννήσουμε φόβο. Αν δείχνουμε ότι η ήττα είναι γνώση, θα καλλιεργήσουμε ανθρώπους με αυτογνωσία, αντοχή και αίσθηση ευθύνης — στοιχεία απαραίτητα για μια ζωή έμπλεη νοήματος.

Και αυτό, τελικά, είναι ένα από τα πιο ουσιαστικά πράγματα που μπορεί να αφήσει ένα βιβλίο — και ένας άνθρωπος.