Από το Νταβός στα θεμέλια του πολιτισμού μας

Πέρα από τις ομιλίες των πολιτικών στο Νταβός —για τις οποίες δικαίως χύθηκε πολύ μελάνι— μία ξεχώρισε τόσο για τη διαύγεια των θέσεών της όσο και για την κρισιμότητα των ερωτημάτων που έθεσε σχετικά με την πορεία της ανθρωπότητας. Ήταν η ομιλία του Γιουβάλ Νώε Χαράρι· κι όμως, δεν έλαβε την αντίστοιχη δημοσιότητα —τουλάχιστον στα καθ’ ημάς.

Οι θέσεις που διατύπωσε αντλούνται σε μεγάλο βαθμό από το πρόσφατο βιβλίο του Nexus (ελληνική έκδοση: μτφρ. Μ. Λαλιώτης, Αλεξάνδρεια, 2024), όπου διερευνάται η επίδραση των μεγάλων τεχνολογικών επιτευγμάτων της πληροφορίας —από τη γραφή και την τυπογραφία έως το διαδίκτυο και, πλέον, την Τεχνητή Νοημοσύνη— στον ανθρώπινο πολιτισμό. Το βασικό του επιχείρημα είναι απλό και ταυτόχρονα ανησυχητικό: κάθε άλμα στην τεχνολογία της πληροφορίας αναδιατάσσει τις σχέσεις εξουσίας, τη δομή των κοινωνιών και, τελικά, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ίδια την πραγματικότητα.

Ο Χαράρι επισημαίνει, επιπλέον, πως η ΤΝ δεν μοιάζει με καμία τεχνολογία του παρελθόντος. Και αυτό διότι αποφασίζει. Από αυτήν την άποψη —καθώς και από το γεγονός ότι επινοεί νέες ιδέες και σταδιακά αποκτά δυνατότητες στη χρήση της γλώσσας που υπερβαίνουν τις ανθρώπινες— δεν συνιστά απλώς ένα εργαλείο (tool), αλλά μια οντότητα-πράκτορα (agent).

 

Η απουσία κανόνων σε έναν επιταχυνόμενο κόσμο

Κι όμως, όσο σημαντική κι αν είναι η πολιτική βούληση και οι χειρισμοί του προέδρου των ΗΠΑ στη διεθνή γεωπολιτική σκηνή —και των υπουργών του— άλλο τόσο, αν όχι περισσότερο, καθοριστική είναι η σχεδόν πλήρης απουσία διεθνών ρυθμίσεων γύρω από την ΤΝ. Μια τεχνολογία που εξελίσσεται με ταχύτητες ασύμβατες με τους ρυθμούς της πολιτικής, της νομοθεσίας και της δημόσιας συζήτησης.

Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη εργαλείο παραγωγικότητας ή για έναν νέο κύκλο καινοτομίας. Πρόκειται για συστήματα ικανά να παράγουν λόγο, εικόνα και αποφάσεις· να μεσολαβούν ανάμεσα στον άνθρωπο και την πληροφορία, επηρεάζοντας συνειδήσεις, θεσμούς και δημοκρατικές διαδικασίες.

 

Η ελληνική σιωπή

Στην ελληνική δημόσια σφαίρα, το ζήτημα μοιάζει σχεδόν ανύπαρκτο. Σαν να αφορά «τους άλλους», σαν να είναι μια μακρινή συζήτηση ειδικών. Την ίδια στιγμή, διεθνώς, η ΤΝ καλπάζει και μετασχηματίζει ραγδαία τον πολιτισμό μας με τρόπο ανόμοιο από κάθε προηγούμενη αλλαγή που έχουμε βιώσει.

Μετά την κλιματική κρίση και την απειλή των πυρηνικών όπλων —σημειωτέον: για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, όπως αναφέρει ο ιστορικός Ρούτγκερ Μπρέγκμαν στο πρόσφατο έργο του Ηθική φιλοδοξία, αυξάνεται ξανά ο αριθμός των ατομικών βομβών— η σχέση μας με την ΤΝ αναδεικνύεται στο μεγαλύτερο οικουμενικό ζήτημα της εποχής μας. Όχι γιατί είναι αναγκαστικά δυστοπική, αλλά γιατί είναι πανίσχυρη και ακόμη ανεξέλεγκτη.

 

Το σπίτι μας έχει αλλάξει

Πολλά εισέρχονται στην καθημερινή μας ατζέντα από τη στενή πόρτα της ειδησεογραφίας. Κι όμως, από τα παράθυρα έχει ήδη εισβάλει μια πολύ ευρύτερη και πιο σύνθετη νέα πραγματικότητα.

Το σπίτι μας έχει αλλάξει.

Και όταν λέμε «σπίτι», εννοούμε το πολιτικό και πολιτιστικό μας οικοσύστημα.
Το έχουμε, άραγε, αντιληφθεί;