Στέλιος Ράμφος (1939-2026)

Ο Στέλιος Ράμφος, που έφυγε χθες, αυτοπροσδιοριζόταν όχι ως φιλόσοφος αλλά ως «φιλοφιλόσοφος». Ίσως η διάκριση αυτή να έχει μεγαλύτερη σημασία απ’ όση της δώσαμε.

 

Δεν είναι ασφαλώς η στιγμή για μια συνολική αποτίμηση ενός τόσο μεγάλου, αντιφατικού και πολυσχιδούς έργου. Είναι όμως δύσκολο να μη διαπιστώσει κανείς, ήδη από τις πρώτες αντιδράσεις στον θάνατό του, πόσο περιορισμένη είναι συχνά η εικόνα που έχουμε γι’ αυτό.

 

Ένα μεγάλο μέρος του κοινού γνωρίζει τον Ράμφο κυρίως από τη δημόσια παρουσία του και τις πολιτικές του παρεμβάσεις· τον προσεγγίζει, συνεπώς, μέσα από τις δικές του πολιτικές προτιμήσεις — είτε υπέρ είτε κατά.

 

Ένα άλλο μέρος τον γνωρίζει από κάποια επιφάνεια της φιλοσοφικής του σκέψης. Ακόμη και όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως μαθητές ή ακόλουθοί του συχνά μοιάζει να έχουν κρατήσει ένα μόνο τμήμα από ένα έργο πολύ ευρύτερο, γεμάτο μετατοπίσεις, οπισθοχωρήσεις, αλλά και εξαιρετικά προχωρημένα ανοίγματα στην κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας.

 

Προσωπικά του οφείλω ουκ ολίγα. Όχι επειδή συμφώνησα μαζί του — αλλά επειδή συνομίλησα μαζί του. Και με το φιλοσοφικό και με το θεολογικό του έργο. Οι θεολογικές του αναζητήσεις, ειδικότερα, μου υπήρξαν ιδιαίτερα γόνιμες. Του οφείλω ευγνωμοσύνη για τον Καημό του ενός, για Το μυστικό του Ιησού, αλλά και για εκείνα που μπορεί να εκτιμήσει κανείς σε έναν πραγματικό συνομιλητή: ακόμη και όταν διαφωνεί μαζί του.

 

Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα που μπορούμε να κρατήσουμε σήμερα. Ζούμε σε μια εποχή κοινωνικών —και πλέον διαδικτυακών— φουσκών, όπου η διαφωνία προκαλεί ολοένα μεγαλύτερη δυσανεξία, κάποτε σχεδόν αλλεργία. Κι αυτό δεν είναι απλώς λυπηρό για τον δημόσιο διάλογο. Είναι λυπηρό για την ίδια τη δημοκρατία.

 

Γιατί δημοκρατία δεν είναι η συμφωνία των ομοίων. Είναι το οικοσύστημα της συζήτησης: της σύγκλισης αλλά και της απόκλισης, της συμφωνίας αλλά και της διαφωνίας.

 

Το έργο του Στέλιου Ράμφου αξίζει, επομένως, να συνεχίσει να διαβάζεται — όχι, φυσικά, ως δόγμα και όχι ως ιδεολογικό λάβαρο, αλλά ως πεδίο συνομιλίας. Και ίσως τότε ανακαλύψουμε πως μέσα του υπάρχουν ακόμη πολλά που δεν έχουν φανεί, επειδή απλώς δεν πλησιάστηκαν αρκετά βαθιά.