Παιδεία: το μόνο αντίδοτο

Πώς ονομάζεται εκείνο το φαινόμενο κατά το οποίο αμέτρητοι άνθρωποι, σε ολόκληρο τον κόσμο, σπεύδουν να απαξιώσουν ένα κινηματογραφικό έργο προτού καν το παρακολουθήσουν; Και πώς ονομάζεται το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς εκφέρουν βέβαιη γνώμη χωρίς να έχουν διαβάσει το λογοτεχνικό έργο πάνω στο οποίο αυτό βασίζεται;

Η αφορμή είναι η έντονη συζήτηση γύρω από την επικείμενη κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Η αφορμή, όμως, είναι δευτερεύουσα. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι η ευκολία με την οποία η εποχή μας μετατρέπει την προκατάληψη σε άποψη και την άγνοια ή την ημιμάθεια σε βεβαιότητα. Η δημόσια κρίση προηγείται της εμπειρίας· η ετυμηγορία εκδίδεται πριν ακόμη εμφανιστούν τα τεκμήρια.

Ο Μίλαν Κούντερα πιθανότατα θα αναγνώριζε σε αυτή τη συμπεριφορά μια μορφή «κιτς»: την ανάγκη να ενταχθούμε στο κυρίαρχο συναίσθημα, να συμμετάσχουμε στην εύκολη καταδίκη ή στον εύκολο ενθουσιασμό, χωρίς τον κόπο της προσωπικής κρίσης. Ο Αριστοτέλης θα μιλούσε μάλλον για έλλειψη φρόνησης, αυτής της αρετής που μας διδάσκει να κρίνουμε με μέτρο, γνώση και περίσκεψη. Ένας στωικός, αρχαίος ή σύγχρονος, θα το θεωρούσε ίσως μία ακόμη εκδήλωση της ανθρώπινης κατάστασης: της διαρκούς μας τάσης να παρασυρόμαστε από το πλήθος και να γνωμοδοτούμε για κάτι χωρίς να το έχουμε κατανοήσει εις βάθος. 

Άλλωστε, όπως προκύπτει από ευρήματα της σύγχρονης γνωσιακής ψυχολογίας και των νευροεπιστημών —χαρακτηριστική είναι η σχετική παρουσίαση του Λέοναρντ Μλόντινοφ στο βιβλίο Κάτω από το κατώφλι— ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να αναζητά γνωστικές συντομεύσεις, στερεότυπα και παγιωμένα σχήματα σκέψης αντί για την επίπονη διαδικασία της κριτικής εξέτασης.

Όποια ερμηνεία κι αν προτιμήσουμε, το φαινόμενο είναι υπαρκτό και διαχρονικό. Και γίνεται ακόμη πιο έντονο σε μια εποχή όπου η ταχύτητα της πληροφορίας ξεπερνά την ταχύτητα της σκέψης. Τα μέσα αλλάζουν, οι πλατφόρμες πολλαπλασιάζονται, οι αλγόριθμοι επιταχύνουν την κυκλοφορία των απόψεων και, σε πολλές περιπτώσεις, ενισχύουν ή υποκινούν τη διάδοση της παραπληροφόρησης. Όπως επισημαίνει ο Γιουβάλ Νώε Χαράρι στο βιβλίο Nexus, τα πληροφοριακά δίκτυα δεν διαδίδουν μόνο τη γνώση ή εν γένει την πληροφορία· μπορούν να πολλαπλασιάσουν και το ψεύδος. Τα μέσα, επομένως, αλλάζουν· η ανθρώπινη αδυναμία, όμως, παραμένει η ίδια.

Και οι συνέπειες δεν περιορίζονται στον χώρο της τέχνης. Τον ίδιο μηχανισμό συναντούμε καθημερινά: στον δημόσιο διάλογο, στην πολιτική, στην εκπαίδευση, ακόμη και στις προσωπικές μας σχέσεις. Συχνά κρίνουμε πριν ακούσουμε, απορρίπτουμε πριν κατανοήσουμε και αναπαράγουμε πριν επαληθεύσουμε.

Η απάντηση, επομένως, δεν μπορεί να εξαντλείται στην καλλιέργεια ψηφιακών δεξιοτήτων ούτε στην εξοικείωση με την τεχνητή νοημοσύνη και τις νέες εφαρμογές. Όλα αυτά είναι πολύτιμα εργαλεία. Δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την πυξίδα. Και η πυξίδα είναι η παιδεία: η καλλιέργεια της κρίσης, η συνήθεια να ακούμε πριν αποφανθούμε, να διαβάζουμε πριν σχολιάσουμε, να βλέπουμε πριν καταδικάσουμε.

Η παιδεία δεν μας προστατεύει από το λάθος. Μας προστατεύει, όμως, από τη βεβαιότητα και το θράσος του αδαούς. Και αυτό, ίσως, είναι σήμερα η πιο αναγκαία μορφή πνευματικού εμβολιασμού. Η παιδεία δεν εγγυάται ότι θα συμφωνούμε. Εγγυάται όμως ότι θα διαφωνούμε με γνώση και όχι με προκατάληψη.