"Φασισμός — η ιστορία μιας ιδέας"

«Φασισμός — η ιστορία μιας ιδέας» των Ian Dunt και Dorian Lynskey, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (Νοέμβριος 2025), σε επιμέλεια Χρίστου Κυθρεώτη και μετάφραση Κωστή Πανσέληνου.

 

Ένα βιβλίο γραμμένο με απλή, καθαρή γλώσσα, καλά τεκμηριωμένο στα περισσότερα ιστορικά του σημεία, που επιχειρεί κάτι δύσκολο: να ξεκαθαρίσει τι εννοούμε όταν λέμε «φασισμός». Και, κυρίως, να παραμείνει συνεπές με αυτή την εννοιολόγηση, καθώς περνά από τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ στον Φράνκο, τον Σαλαζάρ, (ελάχιστα τον Μεταξά) και σε μεταγενέστερα πολιτικά μορφώματα (πχ Ορμπάν, Τραμπ).

 

Δεν είναι, βέβαια, το βιβλίο που θα βάλει το φαινόμενο κάτω από το διαυγέστερο μικροσκόπιο. Οι συγγραφείς ενδιαφέρονται περισσότερο για τη μεσαία και τη μεγάλη εικόνα: την ιδέα, την ιστορική της διαδρομή, τους μηχανισμούς της και τις μεταμορφώσεις της. Ορισμένες ερμηνείες είναι αναγκαστικά σχηματικές· κάποιες σημαντικές αποχρώσεις μένουν εκτός. Σε έναν βαθμό, όμως, αυτό είναι και το τίμημα της οικονομίας του εγχειρήματος.

 

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η γέφυρα που στήνεται προς το παρόν. Γιατί ο φασισμός δεν είναι μόνο ιστορικό αντικείμενο. Η εννοιολογική σύγχυση γύρω από τον όρο, η επιστροφή ακροδεξιών δυνάμεων στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή —με χαρακτηριστικό παράδειγμα την AfD, που στις πρόσφατες γερμανικές εκλογές έφτασε το 43,8% στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ — αλλά και όσα συμβαίνουν σήμερα στη Γάζα, κάνουν ορισμένες από τις σελίδες του βιβλίου να διαβάζονται διαφορετικά.

 

Κρατώ, ανάμεσα σε άλλες, μια φράση από τη σελίδα 253: «Ο φασισμός αποτέλεσε έτσι μια αποκαλυπτική κοσμική θρησκεία που ορκιζόταν να χρησιμοποιήσει αίμα για να λειάνει τον δρόμο προς μια ουτοπία που ποτέ δεν περιέγραψε ακριβώς».

 

Ίσως εκεί βρίσκεται και κάτι από τον διαχρονικό του δελεασμό: στην υπόσχεση μιας ουτοπίας που δεν χρειάζεται να περιγραφεί για να απαιτήσει θυσίες.

 

Ένα αρκετά χρήσιμο βιβλίο, λοιπόν. Όχι γιατί δίνει όλες τις απαντήσεις, αλλά γιατί βοηθά να ξαναθέσουμε σωστά το ερώτημα — ενώπιον της ιστορίας κι ενώπιον του εαυτού μας.

 

Και, σε εποχές όπου η λέξη «φασισμός» χρησιμοποιείται συχνά χωρίς ακρίβεια, η ακρίβεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι άμυνα. Κι εφόδιο.