«Φασισμός — η ιστορία
μιας ιδέας» των Ian Dunt και Dorian Lynskey, από τις
εκδόσεις Μεταίχμιο (Νοέμβριος 2025), σε επιμέλεια Χρίστου Κυθρεώτη και
μετάφραση Κωστή Πανσέληνου, είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκολα, χωρίς να
είναι εύκολο βιβλίο.
Το
μεγάλο του ατού, θαρρώ, βρίσκεται στον καλογραμμένο, ζωηρό κι εύληπτο τρόπο με
τον οποίο αφηγείται την άνοδο του φασισμού μέσα από τις ίδιες τις διαδρομές των
ανθρώπων που τον ενσάρκωσαν. Ιδιαίτερα η πορεία του Μπενίτο Μουσολίνι: τα πρώτα
του βήματα, οι πολιτικές του μεταστροφές, ο τρόπος με τον οποίο κινήθηκε μέσα
στην ιταλική πολιτική, η εκμετάλλευση των συνθηκών που δημιούργησε ο Πρώτος
Παγκόσμιος Πόλεμος και, τελικά, η αναρρίχησή του στην εξουσία στις αρχές της
δεκαετίας του 1920. Αντίστοιχα, παρακολουθούμε τον Χίτλερ από τον Πρώτο
Παγκόσμιο Πόλεμο, το αποτυχημένο πραξικόπημα της Μπιραρίας, τη φυλακή και τη
συγγραφή του Mein Kampf
έως την αναρρίχησή του στην εξουσία τη δεκαετία του 1930.
Κι
αυτό έχει σημασία. Γιατί η ιστορία του φασισμού δεν είναι μόνο ιστορία ιδεών.
Είναι και ιστορία προσώπων, φιλοδοξιών, πολιτικών ευκαιριών, συγκυριών και
κοινωνιών που, σε συγκεκριμένες στιγμές, έπαψαν να αντιστέκονται.
Εδώ
συνδέεται, σχεδόν αναπόφευκτα, μια φράση του δημιουργού του Dune, Frank Herbert: «Η εξουσία έλκει παθολογικές
προσωπικότητες. Δεν είναι ότι η εξουσία διαφθείρει· είναι ότι είναι μαγνητική
για τους επιρρεπείς στην διαφθορά». Η ιστορία του Μουσολίνι και του
Χίτλερ προσφέρει, μεταξύ άλλων, ένα εξαιρετικό πεδίο για να ξανασκεφτούμε αυτή
την παρατήρηση — και, κατ’ επέκταση, για το διεθνές πολιτικό σκηνικό του 21ου
αιώνα.
Εξίσου
σημαντική είναι η προσπάθεια των συγγραφέων να ξεκαθαρίσουν τι ακριβώς εννοούμε
με τον όρο «φασισμός» και να παραμείνουν συνεπείς σε αυτή την εννοιολόγηση,
εξετάζοντας τον Φράνκο, τον Σαλαζάρ, τον Μεταξά —έστω και περιορισμένα— αλλά
και μεταγενέστερα μορφώματα, όπως του Ορμπάν και του Τραμπ.[1] Το βιβλίο δεν
επιχειρεί να κατέβει στο διαυγέστερο μικροσκόπιο του φαινομένου. Θέλει
περισσότερο να μας δείξει τη μεσαία και τη μεγάλη εικόνα. Γι’ αυτό και κάποιες
ερμηνείες παραμένουν σχηματικές, κάποιες αποχρώσεις δεν αναπτύσσονται όσο θα
ήταν αναγκαίο.
Ιδιαίτερα
ενδιαφέρουσα είναι η γέφυρα που στήνεται προς το παρόν. Γιατί ο φασισμός δεν
είναι μόνο ιστορικό αντικείμενο. Η εννοιολογική σύγχυση γύρω από τον όρο, η
επιστροφή ακροδεξιών δυνάμεων στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή —με χαρακτηριστικό
παράδειγμα την AfD, δεύτερη δύναμη στη Γερμανία με 20,8% στις ομοσπονδιακές
εκλογές του 2025, αλλά και το πρόσφατο 43,8% που κατέγραψε στη Σαξονία-Άνχαλτ—,
αλλά και όσα συμβαίνουν σήμερα στη Γάζα, κάνουν ορισμένες από τις σελίδες του
βιβλίου να διαβάζονται διαφορετικά.
Κρατώ,
τέλος, μια φράση από τη σελίδα 253: «Ο
φασισμός αποτέλεσε έτσι μια αποκαλυπτική κοσμική θρησκεία που ορκιζόταν να
χρησιμοποιήσει αίμα για να λειάνει τον δρόμο προς μια ουτοπία που ποτέ δεν
περιέγραψε ακριβώς».
Ίσως
γι’ αυτό το βιβλίο είναι επίκαιρο. Όχι επειδή μας επιτρέπει να αποκαλούμε
ευκολότερα κάτι «φασιστικό», αλλά επειδή μας υποχρεώνει να καταλάβουμε τι ακριβώς
σημαίνει η λέξη. Σε μια εποχή κατά την οποία ο όρος χρησιμοποιείται συχνά ως
πολιτική βρισιά ή προσβολή, η ιστορική ακρίβεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι
άμυνα. Και εφόδιο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου